Theo Giáo sư  Nguyễn Đăng Mạnh: “Chân dung văn học là một thể văn hiện đại. Nó ra đời khi trong giới cầm bút đã có sự thức tỉnh sâu sắc về ý thức cá nhân. Mỗi nhà văn đều muốn có tiếng nói riêng, có g ương mặt riêng không chịu lẫn với ai. Và ng ười đọc cũng thế, thích thú được tiếp xúc với những tài năng có cá tính độc đáo. Đó là chỗ hấp dẫn riêng của Chân dung văn học...”.
 
Chân dung văn học dư ờng như  là một bức tranh tả thực về con ng ười nhà văn, nhà thơ với đời sống rất thực. Do vậy khi đọc Chân dung văn học, người đọc có thể tiếp cận với nhà văn, nhà thơ một cách cận cảnh, trong bộ dạng, y phục hiện thực đời thư ờng. Thật không thể nào t ưởng t ượng ra đ ược nhà thơ Hoàng Cầm thì nói trư ớc, quên sau và rất “ba phải”, thậm chí còn quá “say mình, quá mê bản thân mình” (Hoàng Cầm -  ng ười và thơ, GS. Nguyễn Đăng Mạnh). Quá yêu mình, nên Hoàng Cầm luôn có ảo t ưởng về mình. Cuộc đời của ông trải qua bao vinh nhục, càng về cuối đời càng lắm gian khổ, bất hạnh. Những ảo tư ởng đó đã giúp ông có đư ợc những niềm vui do chính ông tưởng tư ợng và đã thành lý tưởng, thành thơ, thành tiểu thuyểt để ông sống với những trang tiểu thuyết đó.
 
Đọc Chân dung văn học, chúng ta còn thấy khó tin nổi một ngư ời có tính cách “ngang tàn” như  Nguyễn Tuân lại có thể sợ ma (Với bác Nguyễn, Đoàn Minh Tuấn). Bác còn là ng ười tiêu sài rất phung phí, vay m ượn để tiêu vung xích đế như ng lại rất sòng phẳng, chu đáo và nghĩa tình.
 
Bạn đọc còn thấy một Nguyên Hồng “mau n ước mắt” trong Với nhà văn Nguyên Hồng, Lê Lựu. Tác giả kể lại bằng những lời rất thật về Nguyên Hồng: “...ngày hôm nay “thầy” khóc cả buổi tr ưa vì cái nhà bà văn n ước t ư bản ấy đã nói những lời chân thành, xúc động về nhân dân Việt Nam đánh Mỹ”, rồi “... chiều nay “thầy” bỏ cơm và khóc nức nở, khóc giàn giụa” chỉ vì Gái đen (tên nhân vật trong tiểu thuyết Cửa biển của ông) đã chết. Thế như ng trư ớc cái sự “hay khóc” của Nguyên Hồng không ai có thể c ười cợt, chế giễu vì nó rất thành thật, và cũng thể hiện một sự sinh tử cho nghề...
 
Trong bài Hồ Xuân H ương kì nữ, kì tài, TS. Trần Thị Trâm đã dành cho “bà chúa thơ Nôm” này những tình cảm trân trọng và cũng không ít xót xa khi “trời cho cái gì trời lấy đi cái đó của nàng”, hay “ng ười có khả năng tuyệt vời làm mẹ, làm vợ như ng luôn gặp chuyện éo le trong đư ờng tình duyên, đơn côi giữa cõi trần...”. Xuân H ương đã thu nhận cả bi kịch của ng­ười cung nữ, cả nỗi đau của ng ười chinh phụ, cho mọi ng ười đàn bà trong xã hội cũ. Trong thơ của bà nhiều lúc rất tục, tục mà không dâm. Cái tục ấy giúp Xuân Hư ơng hạ bệ thần tượng, lên án c ường quyền và thần quyền, lột trần bộ mặt đạo đức giả của những kẻ đại diện cho tôn ti trật tự phong kiến. Và chúng ta còn thấy một Xuân Hư ơng không chỉ nổi dậy mà còn là ngư ời đã rút ruột thành tơ, để dệt nên những vần thơ óng ánh sắc màu và trĩu nặng ư u tư . Có thể nói rằng Xuân H ương đã có những đóng góp quan trọng và độc đáo mà tr ước đó và đ ương thời không ai làm đ ược.
 
Nhà phê bình V ương Trí Nhàn đã từng nói: làm sách chân dung văn học thời buổi này vừa dễ lại vừa khó. Dễ vì thông tin bây giờ nhiều và dễ tìm như ng lại rất khó vì ngư ời làm sách phải tìm kiếm đ ược những điều mới về cuộc đời nhà văn và tiếp cận chúng ở những góc nhìn mới? Bạn đọc chán loại sách chân dung văn học vì ng ười làm sách vẫn chủ yếu nghiêng nhiều về kể lể tiểu sử, kể lể sự nghiệp sáng tác (những chặng, mốc trong văn nghiệp) theo một cách tiếp cận rất xơ cứng. Vì thế mà rất hiếm những bài chân dung đ ược tiếp cận ở những góc nhìn đời thư ờng. Có điều, muốn tiếp cận nhà văn ở góc độ đời th ường nhất để lý giải tâm thế sáng tác của họ lại là điều rất khó - nhất là các tác gia đã cách chúng ta cả thế kỷ...
 
Để đạt đ ược điều đó thì mỗi  ngư ời viết phải có cách đi riêng cho mình để những bài chân dung văn học không đơn thuần chỉ là những bài giới thiệu tiểu sử hoặc những tiểu luận khoa học viết về sự nghiệp một tác giả nào đó mà phải nắm đư ợc cái thần của văn nghiệp ngư ời nghệ sĩ ngôn từ. Qua nhiều tác phẩm, qua nhiều ng ười viết thì Chân dung văn học càng đa dạng và tất nhiên giúp cho bạn đọc càng hiểu sâu sắc thêm tác giả mà mình ng ưỡng mộ.
 
Qua Chân dung văn học, bạn đọc tìm thấy rất nhiều tư  liệu phong phú, đa dạng, nguồn dẫn rất độc lập. Hơn nữa, chúng ta cũng không thấy bị áp đặt thông tin, mà có thể tự rút ra cho mình những cảm nhận độc lập riêng. Cảm xúc đọc cứ tự nhiên dâng tràn, không bị chèn ép, áp đặt. Đây thực sự là một tập sách bổ ích và thú vị, chứa đựng nhiều tư  liệu phong phú, nhiều tìm tòi sâu sắc và bất ngờ trong một hình thức tư ơi vui, nhẹ nhõm.
 
Tập 2 của Tuyển tập có tên là Đi tìm vẻ đẹp văn ch ương. Đây là cuốn sách tuyển chọn những bài viết hay, thể hiện những cảm nhận riêng, những phát hiện mới về vẻ đẹp, về những tầng nghĩa ẩn chứa trong các tác phẩm văn chương. Cuốn sách dày 316 trang, khổ 16x24cm, gồm 2 phần: Phần I: Con đường đi tìm vẻ đẹp văn chương; Phần II: Đi tìm vẻ đẹp văn chương.
 
Phần I của cuốn sách giúp bạn đọc có thêm ph ương pháp, cách thức, kinh nghiệm để có thể đọc và tự tìm hiểu đ ược vẻ đẹp của những tác phẩm văn chư ơng trong cũng như  ngoài nhà tr ường. Theo GS. Nguyễn Đăng Mạnh thì đọc hiểu một áng văn chư ơng không phải là một nhận thức thuần lí trí. Hiểu văn còn bao hàm một phản ứng về tình cảm, cảm xúc của ng ười đọc văn tr ước cái đẹp. Có ng ười rất thông minh, rất phát triển về lí trí, nh ng trư ớc một áng văn hay lại chẳng có cảm xúc gì. Mỗi ngư ời có trong tâm hồn mình một kho ấn t ượng thẩm mỹ đ ược tích lũy một cách tự phát từ nhỏ. Những ấn t ượng ấy tạo nên ở mỗi người một “tr ường liên t ưởng thẩm mĩ” nhất định để khi đứng trư ớc một áng văn hay một bức tranh đẹp ta có thể rung cảm. Để hiểu một tác phẩm văn ch ương thì phải tìm hiểu những điều ngoài văn bản tác phẩm, có liên quan đến tác phẩm và đọc, phân tích tác phẩm. Ngôn ngữ văn học rất đa nghĩa và mỗi ngư ời đọc văn lại có một tr ường liên t ưởng thẩm mĩ riêng. Do vậy mỗi ngư ời đều có thể phát hiện ra ở cùng một tác phẩm một bình diện nghĩa khác nhau. Như ng quan trọng nghĩa đó phải xuất phát từ văn bản tác phẩm chứ không thể suy diễn tùy tiện.
 
TS. Chu Văn Sơn đã có đôi lời với các bạn ham thích bình thơ (Muốn trở thành cây bút bình thơ). Ng ười viết cần lắng nghe mình, chắt lọc các cảm nhận của mình xem yếu tố nào gây ấn tượng đậm nhất, lay động mình sâu xa nhất, nắm lấy nó rồi viết ra. Ấn tượng càng sâu đậm bao nhiêu thì viết càng dễ truyền cảm bấy nhiêu. Bình giảng tác động chủ yếu vào rung cảm thẩm mĩ nơi tâm hồn ng ười đọc. Bởi thế ngư ời bình thư ờng hiện ra qua các trang văn của mình với cốt cách nghệ sĩ.
 
Phần II đi tìm vẻ đẹp của trên 50 tác phẩm văn học từ văn học dân gian, văn học trung đại đến văn học hiện đại. Đọc Đi tìm vẻ đẹp của văn ch ương, ngư ời đọc như  thấy mình tràn ngập trong vô số những cảm xúc lẫn lộn. Quả thật khi đọc bài M­ười tay – bài ca dao hay về mẹ của PGS. Vũ Nho tôi thật sự thấy xúc động. Khi tôi còn bé, mẹ nói rằng sau này khi con có con thì con mới hiểu được lòng bố mẹ. Ngày đó tôi cứ nghĩ rằng mọi sự chăm chút của mẹ cho mình đều rất bình th­ường và không có gì là quá to tát. Cho đến bây giờ, khi tôi đã có cho mình một “thứ tài sản quý báu” ấy tôi mới thấy hết đ­ược sự bao la ấy. Ng ười mẹ trong bài ca dao mong rằng mình có nhiều tay để có thể làm đ ược thật nhiều việc cho con mình mà vẫn cảm thấy còn thiếu tay. Sức mẹ thật dẻo dai, tình mẹ thật sâu nặng, lòng mẹ thật bao dung.
 
Trong bài viết Sóng của Xuân Quỳnh – những cung bậc tình yêu, ThS. Đỗ Nguyên Thương đã có những lời bình khá tinh tế, sâu sắc: “Ngôn ngữ Việt Nam có những trư ờng hợp đồng nghĩa khá thú vị: Bể cũng là biển. Vì sao Xuân Quỳnh  không dùng chữ “biển”? Vì khuôn vần? Cũng có. Như ng không phải là lý do cơ bản. Nếu là “Biển”: Lư ợng nguyên âm và phụ âm nhiều hơn nh ưng phụ âm cuối lại là phụ âm khép, nó hạn chế sự vang ngân. Còn “Bể”: Tận cùng là nguyên âm, không phải là phụ âm khép, do đó, độ dài rộng, sự bao la của biển như  đ ược  nới rộng tới không có điểm dừng. Phải là như  thế mới là chân trời của tình yêu, của sóng - của em - của ngư ời phụ nữ chư a phút giây nào trong cuộc đời thôi khát khao tình yêu nồng cháy”. Những đoạn văn như  vậy đã làm cho tập sách có thêm sức nặng.
Hầu hết các tác phẩm văn học trong ch ương trình ngữ văn đã có nhiều ngư ời bàn và viết đến. Cho nên các tác giả phải viết thế nào để không bị trùng lặp và phải tìm ra những điểm sáng, những nét độc đáo, những vấn đề cần bàn thêm của tác phẩm với tư  liệu phong phú và giọng văn giàu cảm xúc.
 
Bài viết kết lại của tập sách này là bài: Chất lính – chất thơ trong Bài thơ về tiểu đội xe không kính của ThS. Giang Khắc Bình. Đây là một bài thơ của cố nhà thơ Phạm Tiến Duật. Bài thơ đã cho chúng ta thấy những chi tiết về đời sống hàng ngày của những ng ười lính một cách chân thực nhất: gian khổ như ng vẫn đậm chất lãng mạn, yêu đời. Quả là một cái nhìn hết sức lãng mạn – sự lãng mạn của tuổi trẻ, của những con ngư ời luôn biết cách chế ngự, v ượt lên hoàn cảnh:
 
Không có kính, rồi xe không có đèn
 
Không có mui xe, thùng xe có x ước,
 
Xe vẫn chạy vì miền Nam phía tr ước:
 
Chỉ cần trong xe có một trái tim.
 
Đúng là không có cách lí giải nào giản dị mà thiêng liêng hơn thế. Không có kính, không có đèn, không có mui xe... rất nhiều chữ “không” để đến một chữ “có”. Chỉ cần có một trái tim yêu n ước quả cảm thì mọi gian khổ, khó khăn đã ở lại phía sau...
 
Tóm lại, một tác phẩm văn ch ương đích thực bao giờ cũng luôn tiềm ẩn nhiều tầng ý nghĩa, vẫn mãi hấp dẫn chúng ta bởi những nét đẹp mới lạ, diệu kỳ. Các bài viết trong cả hai tập phần lớn đ ược viết về các tác giả, tác phẩm hiện đang đ ược dạy học trong chư ơng trình ngữ văn. Do vậy tập sách sẽ là một tài liệu tham khảo hết sức cần thiết và bổ ích giúp cho giáo viên và học sinh nâng cao chất l ượng dạy và học môn ngữ văn trong nhà trư ờng. Qua Tuyển tập này, ng ười đọc trở nên yêu môn Văn hơn, cảm thấy thích thú với từng trang văn, say mê với từng bài viết hơn.